Η συζήτηση με τίτλο «Πόλεμος κι Ανασυγκρότηση», η οποία πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 17 Ιουνίου στο πρώην Δημόσιο Καπνεργοστάσιο (Λένορμαν 218), ήταν η τέταρτη και τελευταία από τις εκδηλώσεις που πραγματοποιεί το Ίδρυμα της Βουλής, στο πλαίσιο της έκθεσης «1945: Το τέλος του πολέμου». Στόχος ήταν να αναδειχθούν βασικές στιγμές και γεγονότα της κρίσιμης αυτής χρονιάς, που παρουσιάζονται και στην έκθεση. Είχαν προηγηθεί, στις 18 Φεβρουαρίου η συζήτηση «Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος: η σημασία του Ανατολικού Μετώπου» (ομιλητές: Γιώργος Μαργαρίτης, Θανάσης Σφήκας, Διονύσης Χουρχούλης, συντονιστής: Ευάνθης Χατζηβασιλείου), στις 11 Mαρτίου η συζήτηση «81 χρόνια από την απελευθέρωση του Άουσβιτς: δημόσια ιστορία, θεσμοί, μνήμη» (ομιλητές: Ελένη Κούκη, Ζανέτ Μπαττίνου, συντονιστής: Ευάνθης Χατζηβασιλείου) και στις 28 Μαΐου η συζήτηση «Δημιουργία, προστασία, μνήμη: μια συζήτηση για την τέχνη κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και στις επόμενες δεκαετίες» (ομιλήτριες: Ευγενία Αλεξάκη, Άρτεμις Αλκαλάη, Ελευθερία Δαλέζιου, συντονίστρια: Έλλη Λεμονίδου).
Ο συντονιστής Μιχάλης Ψαλιδόπουλος (ομότιμος καθηγητής του τμήματος Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών), ξεκινώντας, μνημόνευσε το λεγόμενο «χρυσό τρίγωνο» των ετών 1945-1971: ανάπτυξη − σταθερότητα τιμών − (σχεδόν) πλήρης απασχόληση. Πρόκειται για τρίγωνο το οποίο δημιούργησαν η ανασυγκρότηση των κατεστραμμένων από τον πόλεμο οικονομιών, το σταθερό περιβάλλον σταθερών ισοτιμιών και μετατρεψιμότητας του δολαρίου σε χρυσό, αλλά και η αύξηση του πληθυσμού και συνεπώς της ιδιωτικής κατανάλωσης στις χώρες της Δύσης. Εν συνεχεία έδωσε τον λόγο στους ομιλητές.
Η Κωνσταντίνα Μπότσιου (καθηγήτρια του τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς) αναφέρθηκε στην ευρύτερη έννοια της ανασυγκρότησης, που περιλαμβάνει, εκτός από το Σχέδιο Μάρσαλ, την UNRRA και το Δόγμα Τρούμαν. Αναφέρθηκε στα εμπόδια, εγχώρια και διεθνή, ενώ σημείωσε ότι το σχέδιο Μάρσαλ, που δεν είναι μόνο οικονομικό, αλλά και γεωπολιτικό και ιδεολογικό, υπήρξε μοχλός της ανασυγκρότησης, λειτουργώντας ως δίχτυ ασφαλείας, στην κατεύθυνση της φιλελευθεροποίησης, της ενίσχυσης του κοινωνικού κράτους, της άρσης τειχών και προκαταλήψεων μεταξύ των κρατών – και με αυτή την έννοια μπορεί να θεωρηθεί προάγγελος της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Στάθηκε, τέλος, στην ελληνική ιδιαιτερότητα, καθώς η χώρα μας είναι η μοναδική της ζώνης Μάρσαλ όπου το εγχείρημα της ανασυγκρότησης συντελείται εν τω μέσω ενός εμφυλίου πολέμου.
Ο Χάρης Παπασωτηρίου (καθηγητής του τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο) σκιαγράφησε το διεθνές γεωπολιτικό πλαίσιο το 1945. Αναφέρθηκε στον πόλεμο για τον έλεγχο των πρώτων υλών και χαρακτήρισε το Σχέδιο Μάρσαλ κορυφαίο γεωπολιτικό εργαλείο του δυτικού στρατοπέδου, το οποίο συνδύασε την οικονομική ισχύ με την ανάσχεση της σοβιετικής επιρροής στην Ευρώπη. Αποτέλεσε, όπως εξήγησε, μια στρατηγική παρέμβαση που σταθεροποίησε κοινωνικά και οικονομικά τη Δυτική Ευρώπη, επιτρέποντας την ενσωμάτωσή της στο δυτικό σύστημα ασφαλείας και παγιώνοντας τη διαίρεση της ηπείρου σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα. Σημείωσε ότι βασική προϋπόθεση για την εφαρμογή του ήταν οι χώρες που μετείχαν να διευρύνουν ουσιαστικά το εμπόριο μεταξύ τους, κάτι που έδωσε σοβαρή ώθηση στις διαδικασίες που οδήγησαν, το 1958, στην ίδρυση της ΕΟΚ.
Ο Γιώργος Σταθάκης (πρώην υπουργός, καθηγητής του τμήματος Οικονομικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Κρήτης), εστιαζόμενος στην ελληνική περίπτωση, ανέφερε τρεις λέξεις-κλειδιά: Πρώτον, τη σταθεροποίηση (μετά τον υπερπληθωρισμό της Κατοχής), δεύτερον, την ανασυγκρότηση (με βασικό στόχο την επάνοδο της οικονομίας στα δεδομένα του 1940) και, τρίτον, την ανάπτυξη (εγχείρημα με διάσταση όχι μόνο οικονομική αλλά και έντονα πολιτική και ιδεολογική). Σημείωσε ότι, σε αντίθεση με όσα ακολούθησαν τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το 1945 η βασική σύλληψη πίσω από την ιδέα της ανασυγκρότησης είναι ότι οι νικητές θα «αποζημιώσουν» τους ηττημένους. Πρόκειται, σημείωσε, για εγχείρημα με εντελώς διαφορετική οικονομική φιλοσοφία, στην οποία πρωτοστατούν οι ΗΠΑ, με εμφανή την επίδραση των κεϋνσιανών πολιτικών και του New Deal.
Η Ελένη Μπενέκη (προϊσταμένη του Ιστορικού Αρχείου στο Πολιτιστικό Ίδρυμα του Ομίλου Πειραιώς-ΠΙΟΠ) μίλησε για τα διαθέσιμα αρχεία στα οποία αποτυπώνεται το εγχείρημα της ανασυγκρότησης, εστιαζόμενη στο Ιστορικό Αρχείο του ΠΙΟΠ. Πρόκειται για ένα πλούσιο αρχείο (συνολικά 20.000 τρέχοντα μέτρα), όπως εξήγησε, όπου φυλάσσονται αρχεία πολλών τραπεζών, κρατικών οικονομικών οργανισμών και επιχειρήσεων. Σε αυτό εναπόκεινται, ειδικότερα, τα αρχεία των πιστωτικών οργανισμών που δημιουργήθηκαν για να διαχειριστούν το Σχέδιο Μάρσαλ στην Ελλάδα, δίνοντας χαμηλότοκα δάνεια σε εταιρείες (ιδιωτικές ή κοινής ωφελείας), προκειμένου να πετύχουν την ανασυγκρότησή τους. Οι οργανισμοί αυτοί στη συνέχεια απορροφήθηκαν από την Εθνική Τράπεζα Βιομηχανικής Αναπτύξεως (ΕΤΒΑ). Η ομιλήτρια, μέσα από δείγματα τεκμηρίων (φυλλάδια, συμβάσεις, διαφημίσεις, φωτογραφίες, επιστολές, εγκυκλίους, πρακτικά συνεδριάσεων, αρχιτεκτονικά σχέδια, δημοσιεύματα εφημερίδων) μας έδωσε μια συνολική εικόνα του πλούτου του αρχείου.
***
H βραδιά ολοκληρώθηκε με την προβολή της ταινίας «The story of Koula» (1951), η οποία αφηγείται την ιστορία της σχέσης μεταξύ ενός παιδιού και ενός μουλαριού που στάλθηκε, στο πλαίσιο της βοήθειας, στην ύπαιθρο της Βόρειας Ελλάδας. Το «The story of Koula», μια από τις ενημερωτικές/προπαγανδιστικές ταινίες που δημιουργήθηκαν στο πλαίσιο του Σχεδίου Μάρσαλ, εντάσσεται σε ένα συνολικό πρόγραμμα αμερικανικών κινηματογραφικών παραγωγών, με εθνικές εκδοχές για τις διάφορες ευρωπαϊκές χώρες που έλαβαν βοήθεια από τις ΗΠΑ μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
