Το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία και o Όμιλος «Αριστόβουλος Μάνεσης» παρουσίασαν από κοινού την έκδοση 100 χρόνια από τη γέννηση του Αριστόβουλου Μάνεση (επιστημονική επιμέλεια Γιώργος Σωτηρέλης, Χαράλαμπος Ανθόπουλος, Γιώργος Καραβοκύρης, έκδοση του Ιδρύματος σε συνεργασία με τον Όμιλο), στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Ο τόμος βασίζεται στο εμβληματικό συνέδριο για τα «100 χρόνια από την γέννηση του Αριστόβουλου Μάνεση», που οργάνωσε ο Όμιλος, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Αθηνών, στις 16-18 Δεκεμβρίου 2022. Στην Αθήνα ο τόμος παρουσιάστηκε την Τρίτη 21 Απριλίου, στο αμφιθέατρο «Άλκης Αργυριάδης» στο Κεντρικό Κτίριο του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Ανοίγοντας τη βραδιά, η πρόεδρος του Ομίλου «Αριστόβουλος Μάνεσης» Ιφιγένεια Καμτσίδου (ομότιμη καθηγήτρια του ΑΠΘ) είπε ότι η παρουσίαση γίνεται στη βαριά σκιά δύο πρόσφατων και οδυνηρών απουσιών: του Αντώνη Μανιτάκη και της Γιάννας Αλιβιζάτου, προσώπων οικείων, σημαντικών και λίαν αγαπητών στον Όμιλο, και γενικότερα την κοινότητα των νομικών.
Ο γενικός γραμματέας του Ιδρύματος της Βουλής, καθηγητής Ευάνθης Χατζηβασιλείου, σημείωσε ότι η έκδοση αποτελεί οφειλή σε έναν σπουδαίο άνθρωπο, ενώ εξέφρασε την πεποίθησή του ότι θα αποτελέσει έργο αναφοράς. Το συνταγματικό δίκαιο, όπως είπε, αποτελεί ένα από τα πεδία στα οποία το Ίδρυμα αναπτύσσει δραστηριότητα (αναφερόμενος και στη σειρά «Βασικές Έννοιες της Σύγχρονης Δημοκρατίας», με διευθυντή τον Γιώργο Καραβοκύρη). Αναφέρθηκε στον νηφάλιο και οξυδερκή λόγο, την ηγετική φυσιογνωμία, την ελκυστική προσωπικότητα και την καθοριστική συμβολή του Μάνεση στο συνταγματικό δίκαιο. Ο Μάνεσης, ο οποίος υπήρξε και ο πρώτος πρόεδρος του Επιστημονικού Συμβουλίου της Βουλής, επέδρασε καθοριστικά, με το έργο του και το παράδειγμά του, τόσο στη διαμόρφωση όσο και στη διδασκαλία του Συνταγματικού Δικαίου.
Ο Γιώργος Σωτηρέλης (καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών) σημείωσε ότι ο τόμος, όπως και το συνέδριο από το οποίο προέκυψε, έχει μια τριπλή στόχευση. Πρώτον, την απόδοση τιμής, σεβασμού και αναγνώρισης, την ανάδειξη της προσωπικότητας, της υποδειγματικής ακαδημαϊκής πορείας και της σημασίας του έργου του Μάνεση. Δεύτερον, την καθολική και διαγενεακή συμμετοχή της κοινότητας των Ελλήνων συνταγματολόγων, δημοσιολόγων και δικαστών σε έναν υψηλού επιπέδου νομικοπολιτικό διάλογο, ο οποίος, εμπνεόμενος από το έργο του Μάνεση, αγκαλιάζει τα κρίσιμα συνταγματικά ζητήματα της εποχής μας. Τρίτον, την εστίαση σε ειδικότερες πλευρές της ακαδημαϊκής και επιστημονικής πορείας του. Ο ομιλητής, αφού εξήρε την συμβολή του Ιδρύματος, κατέληξε ότι η έκδοση συνιστά ένα μεγάλο βήμα για να εγκύψουμε με προσοχή στο έργο του, να ξανασυναντηθούμε με τις στέρεες και διεισδυτικές αναπτύξεις του αλλά και να ανακαλύψουμε ξανά το υλικό με το οποίο χτίζεται, πετραδάκι πετραδάκι, η προσφορότητα και η αξιοπιστία του συνταγματικού δικαίου.
Ο Χαράλαμπος Ανθόπουλος (καθηγητής στο ΕΑΠ) επισήμανε ότι ο τόμος δείχνει εύγλωττα ότι το έργο του Μάνεση δεν ταυτίζεται με την εποχή του ούτε περιορίζεται στα όριά της, αλλά διατηρεί αμείωτη την αξία του μέχρι σήμερα. Σημείωσε το υψηλό επίπεδο επεξεργασίας και επιστημοσύνης που διέπει τα κείμενα του τόμου, ενώ ανέφερε ότι ο τόμος έχει εμπλουτιστεί με μια εμπεριστατωμένη βιογραφία και μια πλήρη εργογραφία, εργαλεία με σημασία, καθώς ο Μάνεσης υπήρξε παράδειγμα τόσο με τον βίο όσο και με το έργο του. Με τη συνολική στάση ζωής και την επιστημονική παραγωγή του, είπε ο ομιλητής, ο Αριστόβουλος Μάνεσης προετοίμαζε τους φοιτητές και τις φοιτήτριές του, αλλά και γενικότερα τους πολίτες για το δίκαιο της ελευθερίας· γιατί αυτή την έννοια, που έπαιρνε διαστάσεις ακόμα και υπαρξιακές, είχαν στη σκέψη του το συνταγματικό δίκαιο και η καλλιέργεια της επιστήμης.
Το δεύτερο μέρος της εκδήλωσης αφιερώθηκε στη συζήτηση με τίτλο «Η κανονιστικότητα του Συντάγματος και τα όρια της ερμηνείας του». Η συντονίστρια Ιφιγένεια Καμτσίδου επισήμανε ότι το Σύνταγμα αποτελεί ένας διαρκές πεδίο συζητήσεων και αντιπαραθέσεων, με την κανονιστικότητα να αποτελεί κατεξοχήν επίδικο θέμα. Το αν και πώς μπορούμε να διαφυλάξουμε το Σύνταγμα από τη ρευστότητα της πολιτικής χωρίς ταυτόχρονα να το αποστεώσουμε είναι ένα από τα ζητήματα που τίθενται συχνά. Το Σύνταγμα, είπε η Ι. Καμτσίδου, για να είναι κανονιστικό, δεν μπορεί παρά να συνιστά σύμπλεγμα σφιχτών κανόνων, δεσμευτικών για την εφαρμογή, ενώ ταυτόχρονα υπάρχει και η εξελικτική δυναμική ερμηνεία του. Η αναγωγή στην κανονιστικότητα είναι διαρκής, κατέληξε, σε ένα πεδίο εξαιρετικά ενδιαφέρον αλλά και επικίνδυνο.
Ο Σπύρος Βλαχόπουλος (καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών) ξεκίνησε από το ερώτημα αν σήμερα κινδυνεύει περισσότερο η κανονιστικότητα του Συντάγματος. Και ξεχώρισε, ως λόγους που συνηγορούν σε αυτό, την υποχώρηση της γραμματικής ερμηνείας και την υποβάθμιση της ιστορικής ερμηνείας του Συντάγματος, καθώς και τον συνταγματικό μιθριδατισμό, δηλαδή τον εθισμό στην παραβίασή του. Αναφέρθηκε εν συνεχεία στη δυναμική ερμηνεία, στην επιδίωξη ενός ζωντανού Συντάγματος. Είναι πολύ σημαντικό να προσαρμόζεται το Σύνταγμα, είπε, ωστόσο πρέπει να υπάρχουν όρια, και εδώ η σκέψη του Μάνεση μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμη. Αφενός το Σύνταγμα δεν έχει την αυστηρότητα του Αστικού Κώδικα ή του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, ενώ η γραμματική και ιστορική ερμηνεία του δεν είναι οι μόνες ούτε πρέπει να λειτουργούν ασφυκτικά. Και, αφετέρου, ασφαλώς δεν πρόκειται για ποίημα, που ο καθένας το διαβάζει όπως θέλει, με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους.
Ο Κώστας Γιαννακόπουλος (καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών), στην εισήγησή του με τίτλο «Υπάρχει ακόμη πίστη στο Σύνταγμα;», ανέλυσε τη σημασία της συλλογικής πίστης στο Σύνταγμα και εντόπισε τους λόγους της σημαντικής εξασθένισής της στην εποχή μας. Από τη μία πλευρά, ανέδειξε την «αποκένωση» των κρατικών Συνταγμάτων και την αδυναμία τους να εμπνεύσουν πλέον τη νεωτερική πεποίθηση ότι είναι ικανά να πετύχουν τα ιδανικά που διακηρύσσουν. Από την άλλη, υπογράμμισε ότι και η ίδια η συλλογική πίστη κλονίζεται, καθώς δίνει τη θέση της σε διάσπαρτες, εφήμερες και εύθραυστες πεποιθήσεις ατόμων ή επιμέρους ομάδων. Δεχόμενος ότι καμία κοινωνία δεν μπορεί να αντέξει χωρίς πίστη και χωρίς νόμο, o ομιλητής τόνισε ότι, για να αντιμετωπίσουμε την απώλεια της πίστης στο Σύνταγμα, καλούμαστε να επανεφεύρουμε τόσο τον συνταγματισμό όσο και την πίστη, συλλογική και ατομική. Η μεν επανεφεύρεση του συνταγματισμού προϋποθέτει, πριν απ’ όλα, να αντιληφθούμε εκ νέου το Σύνταγμα ως δεσμευτικό νόμο, ενώ η επανεφεύρεση της πίστης χρειάζεται άτομα τα οποία τολμούν να μάθουν έχοντας εμπιστοσύνη στην ελεύθερη σκέψη τους, τα οποία, την ίδια στιγμή που διεκδικούν τη σχετική αυτονομία τους, ανταποκρίνονται στις υποχρεώσεις τους ως πολίτες, όχι από φόβο, αλλά από δημοκρατική συνείδηση. Η πίστη πρέπει να είναι προϊόν ελεύθερης αυτοδέσμευσης και όχι υποταγής, να συμφιλιώνεται με την αμφιβολία και να υπερβαίνει τον φόβο, κατέληξε.
Ο Γιώργος Καραβοκύρης (αναπληρωτής καθηγητής, ΑΠΘ) ξεκίνησε με την παραδοχή ότι κανένας δεν αμφισβητεί, επί της αρχής, την κανονιστικότητα του Συντάγματος. Το ερώτημα όμως, είπε, είναι ποιες μορφές μπορεί να παίρνει αυτή, αν ενισχύεται ή αποδυναμώνεται στις μέρες μας. Ο Αριστόβουλος Μάνεσης, είπε, απορρίπτει την οπτική του Σαρίπολου και υιοθετεί τις απόψεις του Σβώλου, συνδέοντας το πολιτικό και το νομικό πεδίο. Στην ελληνική συνταγματική παράδοση, άλλωστε, η πολιτική διάσταση ανέκαθεν υπήρξε ισχυρή. Ο Μάνεσης, κατέληξε ο ομιλητής, υποστηρίζει μια αντίληψη ερμηνείας στο μεταίχμιο κοινωνίας, κριτικής και πολιτικής, με ισχυρή ηθική-αξιακή διάσταση, ενώ, εκτός των άλλων, η ερμηνεία του στο Σύνταγμα είναι έμπρακτη, και όχι μόνο θεωρητική.
Ο Απόστολος Παπατόλιας (εκλεγμένος αναπληρωτής καθηγητής στο ΕΑΠ) επισήμανε ότι η κανονιστικότητα, ως συνώνυμη ουσιαστικά της δεσμευτικότητας, προκύπτει καταγωγικά από το θεμελιώδες ερώτημα του συνταγματισμού: Πώς ένα Σύνταγμα μπορεί να οριοθετήσει με τρόπο προβλεπτό και κατευθυνόμενο τη συμπεριφορά των φορέων της εξουσίας; Αναφέρθηκε, στη συνέχεια, στο Σύνταγμα ως σύνολο γλωσσικών σημείων και αρχών, καθώς και στο ρεύμα του πολυεπίπεδου συνταγματισμού, το οποίο υποστηρίζει ότι ανταποκρίνεται στις σύγχρονες εξελίξεις, όπως η πολυεπίπεδη άρθρωση της εξουσίας και η αποδυνάμωση της «εσωτερικής κυριαρχίας» των εθνικών κρατών. Επίσης, σε μια άλλη πιο «ρεαλιστική» αντίληψη, του Συντάγματος ως συνόλου οργάνων και διαδικασιών, σύμφωνα με την οποία δεσμεύει τους εφαρμοστές του αποκλειστικά μέσω της αλληλεξάρτησης των πολιτειακών θεσμών, ανεξάρτητα από την ηθική προδιάθεση των φορέων της εξουσίας. Τέλος, επισήμανε ότι το όριο που έθετε ο Μάνεσης στη μεταβλητότητα των ερμηνευτικών κανόνων ήταν η λογική ελεγξιμότητα και η διυποκειμενική αποδεκτότητα της κάθε ερμηνείας.
Η Βασιλική Χρήστου (επίκουρη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών) τόνισε ότι Σύνταγμα είναι πολιτικό, γιατί αποτελεί το κοινό στοιχείο που συνέχει όλα τα μέλη της πολιτικής κοινότητας. Ανήκει σε όλους και όλες, όλοι οι πολίτες έχουν λόγο στην ερμηνεία του. Ο πολίτης πρέπει να είναι σε θέση να συνδέσει αυτό που προκύπτει αβίαστα από το νόημα του Συντάγματος και την επίσημη ερμηνεία του. Η ερμηνεία του Συντάγματος πρέπει να είναι καταρχάς πρακτική, δηλαδή προσανατολισμένη στις βασικές αρχές της δίκαιης οργάνωσης της κοινωνίας, γενικεύσιμη και προσιτή σε κάθε πολίτη. Επίσης, να είναι τυπική και όχι λειτουργική, δηλαδή οι διαδικασίες να πληρούνται ανεξάρτητα από το αν αυτό είναι ωφέλιμο ή λειτουργικό στη συγκυρία. Η αυξημένη τυπική ισχύς του Συντάγματος, αυτό το ανεπανάληπτο νομικό φαινόμενο, θεμελιώνεται στο ότι συνιστά εγγύηση υπέρ των πολιτών, υπέρ της ίσης πολιτικής ελευθερίας. Και έτσι, κατέληξε, μπορούμε να σκεφτούμε ότι ο εγγυητισμός του Μάνεση και η θεωρία περί δίκαιης κοινωνίας του Σταύρου Τσακυράκη κάπου συναντιούνται, σε μια υπόγεια διαδρομή.
Πλήθος εκπροσώπων του νομικού κόσμου, πανεπιστημιακοί, φοιτητές και πολίτες κατέκλυσαν ασφυκτικά την αίθουσα. Ανάμεσά τους, η Μαίρη Μάνεση, σύζυγος του Αριστόβουλου Μάνεση, ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος, ο πρώην πρωθυπουργός και πρώην πρόεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου Ιωάννης Σαρμάς, ο πρώην πρόεδρος της Βουλής Νίκος Βούτσης, ο πρώην πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας και πρώην πρόεδρος της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ) Κωνσταντίνος Μενουδάκος, ο πρώην πρώην αντιπρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας και πρώην πρόεδρος της Αρχής Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών (ΑΔΑΕ) Χρήστος Ράμμος, ο πρώην πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας Χρήστος Γεραρής, ο πρώην πρόεδρος του Ιδρύματος της Βουλής καθηγητής Παύλος Σούρλας.
