Ο Νικόλαος Γαζής (1903-1996), παραδειγματική περίπτωση Homme d’ État
Το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, στο πλαίσιο του κύκλου «Ειδικά Αφιερώματα», οργάνωσε εκδήλωση για τη ζωή και το έργο του Νικολάου Γαζή (1903-1996), την Τρίτη 31 Μαρτίου 2026, στην αίθουσα εκδηλώσεων της Βουλής των Ελλήνων (Αμαλίας 22-24).
Ο καθηγητής Ευάνθης Χατζηβασιλείου, γενικός γραμματέας του Ιδρύματος της Βουλής, ανοίγοντας την εκδήλωση, χαρακτήρισε τον N. Γαζή ως μια από τις κορυφαίες και λαμπρές προσωπικότητες του δημοσίου βίου της μεταπολεμικής εποχής. Ήταν από τους ανθρώπους, είπε, που βγάζουν την Ελλάδα από την υπανάπτυξη και την εντάσσουν στον ανεπτυγμένο κόσμο· και μνημόνευσε δύο μεγάλες συμβολές του: τον καταλυτικό ρόλο του στις διαπραγματεύσεις για τη διευθέτηση του εξωτερικού δημοσίου χρέους, χάρη στην οποία η Ελλάδα επανεντάχθηκε πλήρως στο διεθνές οικονομικό σύστημα, καθώς και στις συνομιλίες για τη σύνδεση με την ΕΟΚ. Υπήρξε ένας πρωτοπόρος, κατέληξε, ο οποίος εκφράζει μια κοινωνική δυναμική, μια φιλοδοξία του ελληνισμού, ήδη από την εποχή του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, το να γίνουμε μέλος της Ευρώπης. Παρά τη σπουδαία συνεισφορά του στα δημόσια πράγματα, παραμένει μάλλον άγνωστος στους πολλούς, και γι’ αυτό είναι χρέος μας να αναδείξουμε το έργο του, κατέληξε ο γενικός γραμματέας του Ιδρύματος της Βουλής.
Πρώτος ομιλητής ήταν ο επίτιμος δικηγόρος και πρόεδρος του Ιδρύματος Γαζή-Τριανταφυλλοπούλου Γιάννης Καραχοντζίτης, ο οποίος σκιαγράφησε τη ζωή και το έργο του Ν. Γαζή. Ξεκινώντας από τα παιδικά του χρόνια (ο Ν. Γαζής είχε μείνει ορφανός σε πολύ μικρή ηλικία, και έτσι ο αδελφός της μητέρας του, ο μετέπειτα καθηγητής της Νομικής Σχολής Αθηνών Κωνσταντίνος Τριανταφυλλόπουλος, που ανέλαβε πλήρως την οικογένεια, συντέλεσε καθοριστικά στην πνευματική του διαμόρφωση) απαρίθμησε τους βασικούς σταθμούς της πολύχρονης πορείας του. Ο Ν. Γαζής, ο οποίος σπούδασε νομικά στα Πανεπιστήμια Αθηνών, Παρισίων και Νέας Υόρκης, μετείχε στην ελληνική αντιπροσωπεία στη συνδιάσκεψη του Αγίου Φραγκίσκου (1945) για τη δημιουργία του ΟΗΕ. Επίσης, ήταν από τα βασικά στελέχη της επιτροπής που πραγματοποίησε τις διαπραγματεύσεις για την επίτευξη της Συμφωνίας Σύνδεσης της Ελλάδας με την ΕΟΚ (1961). Περαιτέρω, υπήρξε το βασικό μέλος των διαπραγματευτικών ομάδων για τη διευθέτηση του δημοσίου χρέους της χώρας (1962-1964). Νομικός σύμβουλος και από το 1964 υποδιοικητής της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος, το 1974 εξελέγη βουλευτής με την Ένωση Κέντρου-Νέες Δυνάμεις και συμμετείχε στην Επιτροπή Συντάγματος. Τέλος, εξελέγη ευρωβουλευτής με το ΠΑΣΟΚ (1984-1989), οπότε και, ως αντιπρόεδρος της Επιτροπής Νομικών Υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, εισηγήθηκε ένα μεγαλόπνοο σχέδιο ενοποίησης του ιδιωτικού δικαίου των ευρωπαϊκών χωρών. Ο Γ. Καροχοντζίτης, τέλος, αναφέρθηκε στους δεσμούς του Γαζή με την Ευρυτανία και στο τελευταίο έργο του, που αποτελεί η σύσταση του Ιδρύματος Γαζή-Τριανταφυλλοπούλου, ίδρυμα το οποίο αναπτύσσει πλούσια πολιτιστική δράση στον νομό, χορηγώντας, μεταξύ άλλων, πλήθος υποτροφιών σε μαθητές, μαθήτριες, φοιτητές και φοιτήτριες.
Ο ιστορικός και αρχειονόμος Ζήσιμος Χ. Συνοδινός μίλησε για τη συμβολή του Ν. Γαζή στη λειτουργία και την ανάπτυξη της Εθνικής Τράπεζας, με την οποία συνέδεσε το μεγαλύτερο μέρος του επαγγελματικού του βίου, καθώς και στη γενικότερη συμβολή του στο ελληνικό τραπεζικό σύστημα. Η όψη αυτή της ζωής του, που μέχρι σήμερα δεν έχει διερευνηθεί, μπορεί να φωτιστεί επαρκώς, είπε, χάρις στο εκτεταμένο πρωτογενές υλικό που διατηρείται ταξινομημένο στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας, ένα από τα πλουσιότερα κέντρα πληροφοριών για την οικονομική και κοινωνική ιστορία του ελληνικού 19ου και 20ού αιώνα.
Ο Ζ. Συνοδινός αναφέρθηκε αναλυτικά στην πολύχρονη δράση του Ν. Γαζή στην Εθνική Τράπεζα, καθώς και στη θυγατρική της ΕΤΕΒΑ (Εθνική Τράπεζα Επενδύσεων Βιομηχανικής Αναπτύξεως) και έδωσε έμφαση σε δύο κεφαλαιώδεις νομικές υποθέσεις της Τράπεζας με τις οποίες ασχολήθηκε επί σειρά ετών. Πρώτον, στην εκκαθάριση και ρευστοποίηση των απαιτήσεων των υποκαταστημάτων της Εθνικής Τράπεζας στην Αίγυπτο την περίοδο 1936-1938. Δεύτερον, στην αντιδικία μεταξύ της θυγατρικής τράπεζας της ΕΤΕ Hellenic Bank Trust Company με έδρα τη Νέα Υόρκη και των ομογενών καταθετών μετά τη χρεοκοπία του 1932, που επέβαλε τη μετατροπή σε δραχμές των καταθέσεων σε ξένο νόμισμα. Ο ομιλητής, αναφερόμενος συνολικά στο έργο και τη δράση του Γαζή, τον χαρακτήρισε κοσμοπολίτη, Έλληνα δημόσιο νομικό, διακεκριμένο νομικό ειδικευμένο σε πλείστα όσα ζητήματα ενοχικού, εμπορικού και οικονομικού δικαίου, πολύτιμο σύμβουλο και μέλος ελληνικών αντιπροσωπειών σε σημαντικότατες διεθνείς διασκέψεις.
Στη συνέχεια, τις εισηγήσεις της Δέσποινας Γεωργίας Κωνσταντινάκου και του Ακρίτα Καϊδατζή, που απουσίαζαν για λόγους υγείας, διάβασαν ο Ευάνθης Χατζηβασιλείου και ο Παναγιώτης Τσούκας, αντίστοιχα.
Η εισήγηση της Δέσποινας-Γεωργίας Κωνσταντινάκου (δρ νεότερης και σύγχρονης ιστορίας, Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων του Ιδρύματος της Βουλής) είχε θέμα τη δραστηριότητα του Νικολάου Γαζή για τη διευθέτηση του προπολεμικού δημοσίου χρέους. Μετά τη χρεοκοπία του 1932, το ελληνικό κράτος εισέρχεται σε περίοδο ατέρμονων διαπραγματεύσεων με τους δανειστές. O Νικόλαος Γαζής, προϊστάμενος της Νομικής Υπηρεσίας της ΕΤΕ, ο οποίος έχαιρε μεγάλης εκτίμησης και εμπιστοσύνης στους τραπεζικούς-οικονομικούς κύκλους, αναδείχθηκε, στα μεταπολεμικά χρόνια, σε πρωταγωνιστή στις διαδικασίες εξεύρεσης λύσης για τη διευθέτηση του προπολεμικού εξωτερικού χρέους. Κατά τα διαδοχικά του ταξίδια στις ΗΠΑ, εκπροσωπώντας τον διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Ξενοφώντα Ζολώτα, διεξήγαγε μακρές και δυσχερείς διαπραγματεύσεις με εκπροσώπους των ομολογιούχων και αξιωματούχους της αμερικανικής κυβέρνησης.
Όπως τονίστηκε στην εισήγηση, η ρεαλιστική προσέγγιση του Ν. Γαζή, η επιμονή του και η δύναμη αντιστάσεώς του απέναντι σε αυταπάτες, ισχυρές λανθασμένες εκτιμήσεις ελληνικών πολιτικών και οικονομικών κύκλων (που υπερεκτιμούσαν τις διαπραγματευτικές δυνατότητες της χώρας μας ή την πιθανότητα μιας ευνοϊκής παρέμβασης του ξένου παράγοντα) συνιστούσε τον ενδεδειγμένο τρόπο για να επιστρέψει η Ελλάδα στη δημοσιονομική κανονικότητα.
Η εισήγηση του Ακρίτα Καϊδατζή (αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ) είχε αντικείμενο τη μελέτη του Ν. Γαζή με τίτλο Η εξέτασις της συνταγματικότητος των νόμων εν Αμερική και υπότιτλο Επίδρασις επί της κοινωνικής και οικονομικής νομοθεσίας (δημοσιεύθηκε το 1951 στο περιοδικό Νέον Δίκαιον και, την επόμενη χρονιά, σε ανάτυπο). H μελέτη, όπως επισήμανε, πρώτον, αποτελεί μια εισαγωγή στην ιστορία και στα θεσμικά χαρακτηριστικά του ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων στις ΗΠΑ, δεύτερον, προσφέρει μια εποπτική εικόνα της συνταγματικής νομολογίας του ομοσπονδιακού Ανώτατου Δικαστηρίου (Supreme Court), στη διάρκεια ενάμιση αιώνα και, τρίτον, επικεντρώνεται σε μια κορυφαία στιγμή, που έμελλε να σημαδέψει την πορεία του Ανωτάτου Δικαστηρίου, τη σχεδόν ανοιχτή σύγκρουσή του με τον πρόεδρο Φραγκλίνο Ρούζβελτ. Το πρωτότυπο αυτό δημοσίευμα, όπως επισήμανε η εισήγηση του Α. Καϊδατζή, υπήρξε η πρώτη ειδική μελέτη για το θέμα στην Ελλάδα, βασιζόμενη σε πρωτογενείς πηγές (τις αποφάσεις του αμερικανικού Ανώτατου Δικαστηρίου), ενώ ακολουθούσε το μεθοδολογικό ρεύμα του νομικού ρεαλισμού. Ο Ν. Γαζής, σε αυτή, επιδεικνύει βαθύτατη γνώση του αντικειμένου που εξετάζει και έτσι, αν είχε γραφτεί στην αγγλική γλώσσα, θα μπορούσε κάλλιστα να είχε δημοσιευτεί σε κάποιο έγκυρο αμερικανικό νομικό περιοδικό της εποχής.
Ο Παναγιώτης Κ. Τσούκας (σύμβουλος Επικρατείας, πρώην πρόεδρος της Ενώσεως Δικαστικών Λειτουργών του Συμβουλίου της Επικρατείας), ο οποίος συντόνισε την εκδήλωση, παρουσίασε τους ομιλητές και σχολίαζε κριτικά τις εισηγήσεις, έκλεισε τη βραδιά διαβάζοντας ένα απόσπασμα του κειμένου «Η απελευθέρωση της Μακεδονίας και ο Κωνσταντίνος Ρακτιβάν» του Κωνσταντίνου Κεραμέως: «Στο πρόσωπο του Κωνσταντίνου Ρακτιβάν», έγραφε ο Κεραμεύς το 1978, «τιμούμε όλους εκείνους τους ανώνυμους και τους επώνυμους που, αρχίζοντας από τον Ιωάννη Καποδίστρια, με μόχθο καθημερινό και πολύ συχνά άφωνο, συνετέλεσαν στη δημιουργία του κράτους και την ανύψωσή του σε κράτος δικαίου». Το ίδιο μπορούμε, αλλά και οφείλουμε, να επαναλάβουμε, στο ακέραιο, και για τον Νικόλαο Γαζή, κατέληξε ο Π. Τσούκας.
Την αίθουσα, ανάμεσα στο πολυπληθές ακροατήριο, διακρίναμε πολλούς νομικούς, καθώς και τα περισσότερα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου του Ιδρύματος Γαζή-Τριανταφυλλοπούλου.
