Μάνεσης - ΔΕΒΘ
Το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία και o Όμιλος «Αριστόβουλος Μάνεσης» παρουσίασαν από κοινού την έκδοση 100 χρόνια από τη γέννηση του Αριστόβουλου Μάνεση (επιστημονική επιμέλεια Γιώργος Σωτηρέλης, Χαράλαμπος Ανθόπουλος, Γιώργος Καραβοκύρης, έκδοση του Ιδρύματος σε συνεργασία με τον Όμιλο), στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Ο τόμος βασίζεται στο εμβληματικό συνέδριο για τα «100 χρόνια από την γέννηση του Αριστόβουλου Μάνεση», που οργάνωσε ο Όμιλος, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Αθηνών, στις 16-18 Δεκεμβρίου 2022. Στη Θεσσαλονίκη ο τόμος παρουσιάστηκε το Σάββατο 9 Μαΐου 2026, στο πλαίσιο της Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης, στην αίθουσα «Διονύσης Σαββόπουλος».
Εκ μέρους του Ομίλου «Αριστόβουλος Μάνεσης», η πρόεδρός του Ιφιγένεια Καμτσίδου (ομότιμη καθηγήτρια του ΑΠΘ) εξέφρασε τη χαρά και την περηφάνεια των μελών του που το μεγάλο έργο της έκδοσης ολοκληρώθηκε. Η συμβολή του Μάνεση στη διαμόρφωση του μεταπολεμικού συνταγματισμού, είπε, ήταν καίρια· και δεν ήταν μια στενά νομική υπόθεση, καθώς αναζητούσε πάντα τους τρόπους με τους οποίους το συνταγματικό δίκαιο γίνεται ασπίδα κατά της αυθαιρεσίας των κυβερνώντων, εγγύηση της προσωπικής και συλλογικής αυτονομίας, θεμέλιο για την αυτοκυβέρνηση του λαού. Η ενδημική κρίση της δημοκρατίας την τελευταία δεκαετία, όπως εκδηλώνεται με τη γενικευμένη επιτήρηση, την υπερσυγκέντρωση εξουσίας, την κυριαρχία αγοραίων λογικών καθιστούν ακόμα πιο σημαντική και επίκαιρη την επανεπίσκεψη στο έργο του Μάνεση.
Ο Γιώργος Σωτηρέλης (καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών) επισήμανε ότι ο τόμος αναδεικνύει την ευρύτατη αναγνώριση του έργου του Μάνεση, καθώς και τη σημασία που διατηρεί ακόμη και σήμερα: η σφραγίδα του είναι ανεξίτηλη τόσο ως προς την προσέγγιση των θεμελιωδών αρχών και των συνταγματικών δικαιωμάτων, όσο και ως προς την επεξεργασία των σημαντικών σταθμών της συνταγματικής, αλλά και γενικότερα της πολιτικής μας ιστορίας. Ο αδογμάτιστος και εποικοδομητικός εκλεκτικισμός του, η κριτική ερευνητική του μέθοδος, που εξαντλεί αλλά δεν υπερβαίνει τα όρια του θετικισμού, η δημοκρατική και κοινωνική ευαισθησία του, που προσδίδει βάθος και προοπτική στην έννοια του συνταγματικού κράτους, το θεωρητικό σφρίγος και βάθος των αναλύσεών του, τον κατατάσσουν, μαζί με τον επί της ουσίας δάσκαλό του Αλέξανδρο Σβώλο, όχι μόνον στους θεμελιωτές του δημοκρατικού συνταγματισμού, αλλά και στους κορυφαίους διανοουμένους της χώρας.
Ο Νίκος Παρασκευόπουλος (ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ, πρώην υπουργός), ξεχώρισε δύο λόγους για τους οποίους το έργο του Μάνεση παρουσιάζει πολιτικοκοινωνική εμβέλεια και αντοχή πολλά χρόνια μετά τον θάνατό του. Πρώτον, την προσωπικότητα και την αντιστασιακή δράση του στη διάρκεια της δικτατορίας, ιδίως επειδή δεν ήταν κάποιος που δρούσε εκ του ασφαλούς. Τα ρίσκαρε όλα, προσφέροντας ένα μοναδικό παράδειγμα προσήλωσης στην ελευθερία και στη δημοκρατία, και βρέθηκε εκτοπισμένος στην Ευρυτανία και απόβλητος από τη δουλειά του. Δεύτερον, τον πυρήνα, την ψυχή του έργου του. Εδώ ο ομιλητής εστιάστηκε σε ένα κεντρικό σημείο: τη φιλοσοφία και τη μεθοδολογία του. Ο Μάνεσης, είπε, ήταν θετικιστής επειδή προτιμούσε τις εγγυήσεις του δημοκρατικού νόμου από τις εξουσιαστικές σκοπιμότητες, και όχι αμφισβητώντας την κανονιστική πρωταρχία της αριστοτελικής πόλης, που υπάρχει φύσει με μέλη ανθρώπους – κοινωνικά και πολιτικά όντα ικανά να παράγουν όρους συνύπαρξης. Έτσι, ο όρος «θετικισμός» στη διδασκαλία του Α. Μάνεση παραπέμπει στο δημοκρατικά θεσπισμένο θετικό δίκαιο και αντιδιαστέλλεται με το λεγόμενο φυσικό δίκαιο, που συνήθως εμφανίζεται με ρευστές πτυχές, έργο της νόησης και των ιδεών, συνορεύοντας ακόμη και με τη μεταφυσική.
Η Ελισάβετ Συμεωνίδου-Καστανίδου (ομότιμη καθηγήτρια του ΑΠΘ) αναφέρθηκε καταρχάς στη γνωριμία της το 1974 με τον Μάνεση, τον κορυφαίο επιστήμονα και ασυμβίβαστο καθηγητή, που μέσα στη δικτατορία επέμενε να διδάσκει το μάθημα του συνταγματικού δικαίου ως μάθημα πολιτικής ελευθερίας. Ο Μάνεσης, είπε, επέμενε στην αξία του τυπικού, δηλαδή του γραπτού και αυστηρού Συντάγματος, τονίζοντας ότι οι διατάξεις του έχουν τη σταθερότητα και τη διάρκεια, που προσιδιάζει στη φύση του ως θεμελιώδους νόμου. Αναρωτιέμαι, είπε η ομιλήτρια, κατά πόσο οι σύγχρονες προσεγγίσεις σχετικά με το διευρυμένο ή πολυεπίπεδο Σύνταγμα, οι οποίες επιτρέπουν την αλλοίωση του περιεχομένου των διατάξεών του με διάφορες ερμηνευτικές κατασκευές, είναι ανεκτές σε ένα αυστηρό Σύνταγμα – όπως προβληματικές είναι και πρόσφατες προσπάθειες αλλοίωσης του περιεχομένου συνταγματικών κανόνων, με προτάσεις «τυπικής» απλώς εφαρμογής τους. Και κατέληξε ότι, στο περιβάλλον αυτό, ο τόμος αποκτά ακόμα μεγαλύτερη αξία, καθώς μας θυμίζει ότι το τυπικό Σύνταγμα αποτελεί κατάκτηση, «ιστορικό επίτευγμα των νεότερων χρόνων» κατά τον Μάνεση, γι’ αυτό έχουμε χρέος να το σεβόμαστε, αντί να το θυσιάζουμε προς εξυπηρέτηση συγκεκριμένων πολιτικών αναγκών ή επιλογών.
Ο Χαράλαμπος Κουρουνδής (επίκουρος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης) μίλησε για τους μεγάλους σταθμούς της ζωής του Μάνεση, με πρώτο –και καθοριστικό– τη συμμετοχή του στην Αντίσταση μέσα από τις γραμμές της ΕΠΟΝ και του ΣΚ-ΕΛΔ. Στη συνέχεια αναφέρθηκε στην επιστημονική και πολιτική του δράση τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, οπότε και επικεντρώθηκε σε ζητήματα τήρησης της δημοκρατικής αρχής και του κράτους δικαίου. Δημοσίευσε, τότε, άρθρα για επίκαιρα θέματα δικαιοπολιτικής σημασίας που συνδέονταν με τη φαλκίδευση των θεμελιωδών δικαιωμάτων μέσα από τη συνύπαρξη του Συντάγματος με το «παρασύνταγμα». γνωμοδότησε για τη αντισυνταγματικότητα των μετεκτοπίσεων, αντιτάχθηκε στις μεθοδεύσεις του παλατιού κατά τα Ιουλιανά. Η στάση του στα Ιουλιανά αποτέλεσε αφετηρία μιας πορείας συγκρούσεων με σταθμούς ανά δεκαετία: «το 1965 απέναντι στον βασιλέα, το 1975 απέναντι στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, το 1985 απέναντι στον πρωθυπουργό». Τα λόγια του Μάνεση, είπε, εξακολουθούν να συγκινούν κάθε φορά που άνθρωποι στέκονται όρθιοι απέναντι σε καταναγκαστικούς και ιδεολογικούς μηχανισμούς, άνθρωποι δεν κλείνουν τα μάτια μπροστά στη βαρβαρότητα. Κάτι τέτοιο, κατέληξε, δεν συνεπάγεται τη φετιχοποίηση του προσώπου και της κληρονομιάς του· σημαίνει ότι η στάση ζωής του Μάνεση έχει θέσει τον πήχη για κάθε συνταγματολόγο, κάθε επιστήμονα, κάθε πολίτη.
Ανάμεσα στο πυκνό κοινό διακρίναμε τον πρόεδρο του ΣΥΡΙΖΑ βουλευτή Β΄ Θεσσαλονίκης Σωκράτη Φάμελο, τον βουλευτή Δράμας Θεόφιλο Ξανθόπουλο, τον πρώην υπουργό και πρώην βουλευτή Α΄ Θεσσαλονίκης Χάρη Καστανίδη, τον πρώην βουλευτή Α΄ Θεσσαλονίκης Τριαντάφυλλο Μηταφίδη, τον πρώην πρύτανη του ΑΠΘ Γιάννη Μυλόπουλο.