Αποτελεί ο Ήλιος τον κύριο υπεύθυνο της κλιματικής αλλαγής; Μπορεί η Ελλάδα να λύσει το πρόβλημα των δασικών πυρκαγιών; Ποιος ο ρόλος των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ);
Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα που συζήτησαν στον Γράμμο, μέσα στο επιβλητικό τοπίο του Πάρκου Εθνικής Συμφιλίωσης (ΠΕΣ), διακεκριμένοι επιστήμονες και εκπρόσωποι περιβαλλοντικών οργανώσεων, στη συνάντηση με θέμα «Κλιματική κρίση», το Σάββατο 27 και την Κυριακή 28 Ιουνίου 2026. Ένα διήμερο που ανέδειξε ερωτήματα, ανησυχίες, αλλά και δυνατότητες για το μέλλον της Ελλάδας και της Μεσογείου.
Η πρώτη συνεδρία εστίασε στη διάκριση ανάμεσα στη φυσική κλιματική μεταβλητότητα και την ανθρωπογενή κλιματική κρίση, καθώς και στις επιπτώσεις που καταγράφονται στα οικοσυστήματα της Μεσογείου, και ειδικότερα στον Γράμμο.
Ο γενικός γραμματέας του Ιδρύματος της Βουλής, καθηγητής Ευάνθης Χατζηβασιλείου (προεδρία της συνεδρίας) έθεσε το πλαίσιο της συζήτησης, υπογραμμίζοντας ότι η κατανόηση των μηχανισμών της κλιματικής κρίσης αποτελεί προϋπόθεση για την αποτελεσματική προσαρμογή των κοινωνιών και των οικοσυστημάτων. Εξέφρασε τις θερμές ευχαριστίες του Ιδρύματος σε όλους όσους και όσες συνέβαλαν στην οργάνωση της διημερίδας και καλωσόρισε τη σύζυγο και τον αδελφό του Φίλιππου Πετσάλνικου, εμπνευστή του Πάρκου Εθνικής Συμφιλίωσης.
Ο Παναγιώτης Νάστος, καθηγητής Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος στο ΕΚΠΑ και πρόεδρος της Ελληνικής Μετεωρολογικής Εταιρείας (ΕΜΤΕ), ανέδειξε τον διαχωρισμό ανάμεσα στη φυσική κλιματική μεταβλητότητα και την ανθρωπογενή κλιματική κρίση, επισημαίνοντας ότι η σύγχρονη κλιματική κρίση δεν αποτελεί απλώς ένα φυσικό φαινόμενο, αλλά το αποτέλεσμα της μεταβολής της σύστασης της ατμόσφαιρας και της διατάραξης του ενεργειακού ισοζυγίου του πλανήτη. Απαντώντας στο ερώτημα αν ο Ήλιος αποτελεί τον κύριο υπεύθυνο της κλιματικής αλλαγής, εξήγησε ότι η ατμόσφαιρα δεν θερμαίνεται από τον Ήλιο αλλά από τη Γη, καταρρίπτοντας έναν από τους πιο διαδεδομένους μύθους. Παρουσίασε παραδείγματα φυσικών διεργασιών, όπως ο ηφαιστειακός χειμώνας (volcanic winter), που μπορεί να μειώσει προσωρινά την παγκόσμια θερμοκρασία για ένα με δύο χρόνια, το οποίο συνέβη και το 1815 λόγω της έκρηξης του όρους Ταμπόρα στην Ινδονησία. Παράλληλα, παρουσίασε τις αντίθετες κλιματικές φάσεις El Niño (θερμή φάση) και La Niña (ψυχρή φάση), οι οποίες λαμβάνουν χώρα στον Ειρηνικό Ωκεανό, επηρεάζουν, όμως, δραστικά τις θερμοκρασίες σε παγκόσμιο επίπεδο. Τόνισε ότι το 2024 καταγράφηκε La Niña, ενώ το 2027 αναμένεται ένα ισχυρό El Niño, συνθήκη που μπορεί να επιταχύνει το «κλιματικό σπιράλ» των ακραίων φαινομένων. Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στη Μεσόγειο, η οποία υπερθερμαίνεται ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο και εμφανίζει πλέον medicanes, τροπικούς κυκλώνες. Προειδοποίησε ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι ο εφησυχασμός της κοινωνίας, το γνωστό «boiling frog syndrome», όπου η σταδιακή επιδείνωση δεν γίνεται αντιληπτή εγκαίρως.
Ο Κώστας Καλαμποκίδης, καθηγητής Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, παρουσίασε τα νεότερα δεδομένα για τις δασικές πυρκαγιές στη Μεσόγειο, συνδέοντάς τα άμεσα με την κλιματική κρίση. Αναφέρθηκε στη μελέτη της Ακαδημίας Αθηνών υπό την αιγίδα του ακαδημαϊκού Χρήστου Ζερεφού και εξήγησε ότι πλέον καταγράφονται μεγαπυρκαγιές (megafires), φαινόμενα με μεγάλη ένταση, διάρκεια και δυσκολία κατάσβεσης. Τόνισε ότι η απώλεια δασικής κάλυψης και η επέκταση των περιαστικών δασών γύρω από μεγάλα αστικά κέντρα (Γράμμος, Έβρος, Αττική, Εύβοια) δημιουργούν ένα νέο, πιο επικίνδυνο περιβάλλον. Έθεσε το κρίσιμο ερώτημα: «Μπορεί η Ελλάδα να λύσει το πρόβλημα των δασικών πυρκαγιών;» και ανέλυσε τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες θα μπορούσε να καταστεί δυνατό, πρωτίστως με τον σαφή καθορισμό των περιαστικών δασών, την αξιοποίηση σύγχρονης τεχνολογίας και επιστήμης, τον πλήρη έλεγχο των εκούσιων και των ακούσιων εμπρησμών. Υπενθύμισε ότι οι πυρκαγιές αποτελούν φυσικό μέρος του μεσογειακού οικοσυστήματος, αλλά η ένταση και η συχνότητά τους πλέον ξεπερνούν τα ιστορικά δεδομένα.
Τέλος, ο Φίλιππος Αραβανόπουλος (καθηγητής Γεωπονίας, Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος στο ΑΠΘ, διευθυντής του Εργαστήριο Δασικής Γενετικής και πρόεδρος της Ελληνικής Επιστημονική Εταιρείας Γενετικής Βελτίωσης Φυτών) επικεντρώθηκε στην προστασία της βιοποικιλότητας ως επέκταση της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος, αλλά και στη γενετική ποικιλότητα ως κρίσιμους παράγοντες ανθεκτικότητας των οικοσυστημάτων. Εξήγησε ότι η απώλεια της γενετικής ποικιλότητας οδηγεί σταδιακά σε κατάρρευση της βιοποικιλότητας και στη μείωση της ικανότητας των πληθυσμών να ανταποκριθούν σε ακραίες συνθήκες, ενώ η προστασία της μπορεί να οδηγήσει στην αποφυγή αυτής της καταστροφής. Αναφέρθηκε ιδιαίτερα στον Γράμμο και στις μεταβολές που αναμένονται στα δασικά οικοσυστήματα, με παραδείγματα από δασικούς πληθυσμούς και τη φετινή Πρωτομαγιά, όπου παρατηρήθηκαν ακραία χαμηλές θερμοκρασίες.
Η συζήτηση για την κλιματική κρίση συνεχίστηκε την Κυριακή 28 Ιουνίου 2026, με την καθηγήτρια του ΕΚΠΑ Εμμανουέλα Δούση, στην προεδρία της δεύτερης συνεδρίας, η οποία έθεσε στους εκπροσώπους των οικολογικών οργανώσεων καίρια ζητήματα ευρύτερου προβληματισμού για την κλιματική κρίση, σημειώνοντας ότι η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης στην Ελλάδα απαιτεί διαβούλευση, συνεργασία και ενεργή συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών.
Η πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ), Λυδία Καρρά ανέδειξε τον καθοριστικό ρόλο της κοινωνίας των πολιτών στην προστασία του περιβάλλοντος, επισημαίνοντας ότι η δράση των πολιτών είναι εξίσου σημαντική με τις πρωτοβουλίες του κράτους. Παρουσίασε την ιστορία της ΕΛΛΕΤ, κάνοντας ιδιαίτερη μνεία στον Στέφανο Μάνο και στη συμβολή προσωπικοτήτων, όπως ο Αντώνης Τρίτσης και η Μελίνα Μερκούρη, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το «Έτος Σωτηρίας της Πλάκας» (1982). Παρουσίασε ενδεικτικά κάποια από τα έργα της ΕΛΛΕΤ που ολοκληρώνονται το 2026-2027, όπως τα προγράμματα για τις Σπέτσες και τη Σαλαμίνα, καθώς και τη διάσωση του ποταμού Ερασίνου στη Βραυρώνα/Αρτέμιδα, μέσα από συνεργασίες με τοπικούς οργανισμούς. Κλείνοντας, αναφέρθηκε στον επόμενο μεγάλο στόχο της ΕΛΛΕΤ: την επαναλειτουργία του ιστορικού σιδηροδρομικού δικτύου της Πελοποννήσου, μια ελληνο-ελβετική πρωτοβουλία με ισχυρό περιβαλλοντικό και πολιτιστικό αποτύπωμα.
Ο Αλέξανδρος Καραμανλίδης, γενικός διευθυντής του Αρκτούρου, ανέδειξε τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στη βιοποικιλότητα και στους βιότοπους. Παρουσίασε βασικούς τομείς στους οποίους η κλιματική κρίση ασκεί άμεση επίδραση: α) τη διαθεσιμότητα τροφής, τονίζοντας ότι το κριλ (krill), το μεγαλύτερο σε βιομάζα ζωικό είδος στον πλανήτη, το οποίο αποτελεί τροφή για θαλάσσια είδη όπως οι φάλαινες και οι πιγκουίνοι, αν εξαφανιστεί λόγω των μεταβολών της θερμοκρασίας η τροφική αλυσίδα θα υποστεί τεράστιο πλήγμα, β) την αλληλεπίδραση ανθρώπου και άγριας φύσης, που εντείνεται όταν υπάρχει η ανάγκη για προσαρμογή σε νέες συνθήκες, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το ταξίδι 15 ελεφάντων (2021), οι οποίοι με στόχο την αναζήτηση τροφής, διέσχισαν τη νοτιοδυτική Κίνα, διανύοντας 500 χιλιόμετρα, γ) τη συχνότητα ακραίων καιρικών φαινομένων, όπως το «Black Summer» της Αυστραλίας (2019), κατά το οποίο οι πυρκαγιές προκάλεσαν απώλεια άνω των 3,5 δισεκατομμυρίων ζώων, υπογραμμίζοντας ότι οι επιπτώσεις των ακραίων φαινομένων στη τροφική αλυσίδα είναι πολυεπίπεδες και μακροχρόνιες.
Η Θεοδότα Νάντσου, επικεφαλής περιβαλλοντικής πολιτικής του WWF μίλησε για τις ακραίες επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στη βιοποικιλότητα, τονίζοντας ότι οι πληθυσμοί πολλών ειδών μειώνονται δραματικά, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τους πληθυσμούς των πελεκάνων στις Πρέσπες. Επικεντρώθηκε στο ζήτημα των ορυκτών καυσίμων, επισημαίνοντας ότι, παρά τις δεσμεύσεις για καθαρή ενέργεια, η Ευρωπαϊκή Ένωση «φλερτάρει» ξανά με εξορύξεις, κάτι που επηρεάζει και την Ελλάδα. Υπογράμμισε ότι η χώρα μας είναι στην τέταρτη θέση παγκοσμίως στις τεχνολογίες καθαρής ενέργειας και στην διείσδυση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), άρα δεν έχει λόγο να κυνηγάει) «τους δεινόσαυρους του παρελθόντος».
Τέλος, ο γενικός διευθυντής της Greenpeace, Νίκος Χαραλαμπίδης επεσήμανε την αναγκαιότητα σύνδεσης μεταξύ ανθρώπου και περιβάλλοντος, τονίζοντας ότι σε μια εποχή υπερπληροφόρησης η αλλαγή επιτυγχάνεται μόνο με πράξη και συμμετοχή. Αναφέρθηκε στο ζήτημα των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, στον μετασχηματισμό της ενέργειας, την εξερεύνηση νέων ορυκτών καυσίμων, την εκτροφή βοοειδών και, κατ’ επέκταση, τη μείωση της κατανάλωσης κρέατος. Συμφώνησε με τη Θεοδότα Νάντσου ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να είναι πρωταθλήτρια στον τομέα των ΑΠΕ, αναφέροντας το παράδειγμα της Κύθνου, όπου από το 1993 λειτουργεί υβριδικό σύστημα με φωτοβολταϊκά και ανεμογεννήτριες, το πρώτο σε παγκόσμιο επίπεδο. Παράλληλα, ανέδειξε και το κοινωνικό ζήτημα της Δυτικής Μακεδονίας, όπου η ενεργειακή μετάβαση βιώνεται ως κοινωνικά άδικη.
***
Συνολικά, οι εισηγητές υπογράμμισαν ότι η κλιματική κρίση αποτελεί ένα πολύπλοκο σύστημα αλληλεπιδράσεων που επηρεάζει το κλίμα, τα δάση, τη βιοποικιλότητα και τις ανθρώπινες κοινωνίες. Η Μεσόγειος, η Αττική και ο Γράμμος αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα περιοχών όπου οι αλλαγές είναι ήδη ορατές. Η ανάγκη για επιστημονική γνώση, τεχνολογική καινοτομία και ενεργή συμμετοχή των πολιτών αναδείχθηκε ως κοινός άξονας όλων των παρεμβάσεων. Η συζήτηση ανέδειξε ότι η Ελλάδα διαθέτει σημαντικές δυνατότητες, αλλά απαιτείται συλλογική βούληση, συνέπεια και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.
Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων πραγματοποιήθηκε ξενάγηση στις δύο μόνιμες εκθέσεις του Πάσρκου Εθνικής Συμφιλίωσης από τον επιστημονικό υπεύθυνο του Πάρκου Θοδωρή Σιόντη, αναδεικνύοντας τον φυσικό και ιστορικό πλούτο του Γράμμου.
